Δευτέρα, 19 Μαΐου 2014

Ένα άναρχο σύμπαν


Ένα άναρχο σύμπαν
Mathieu Ricard
Βουδιστής μοναχός και βοηθός μεταφραστή της Αυτού Αγιότητας του Δαλάι Λάμα· PhD στη Βιολογία.

Ποια είναι η Βουδδιστική άποψη πάνω στην προέλευση της ύλης, της ζωής, και της συνείδησης; Αν υποθέσει κανείς ότι η ιστορία του Σύμπαντος, από τη Μεγάλη Έκρηξη μέχρι τώρα, είναι το πλήρες σενάριο στο χρόνο και το χώρο, τότε έχει μια θεωρία που θα συνεχίσει να εκλεπτύνεται, όμως μας δίνει ήδη μια ικανοποιητική εικόνα του κόσμου μας. Έχουμε μια γραμμική διαβάθμιση, που αρχίζει με ένα είδος "πρωταρχικού πυρός”, και έπειτα τον αργό σχηματισμό και τη συσσωμάτωση βαρέων μορίων. Αυτό επιτρέπει σε όλο και πιο πολύπλοκα μόρια να οδηγήσουν στη ζωή, η οποία γίνεται όλο και πιο πολύπλοκη, οδηγώντας μέχρι στα αισθανόμενα όντα. Όμως, αν αυτό το σενάριο δεν είναι παρά ένα επεισόδιο, ένα μεγάλο κομμάτι του χωροχρόνου, τότε θα μπορούσε να ήταν εντελώς διαφορετικό.
Όλα αυτά τα σενάρια βασίζονται στην ιδέα μια "αρχής" και με βάση το σημερινό επίπεδο των γνώσεών μας, η Μεγάλη Έκρηξη φαίνεται το καλύτερο σενάριο για να εξηγήσει την αρχή του σύμπαντος. Βέβαια, στις δυτικές θρησκείες επίσης, βρίσκουμε ως επί το πλείστον κοσμολογίες που μιλούν για μια αρχή. Η Βουδδιστική άποψη έχει θέσει αυτήν την ιδέα μιας αρχής σε αμφισβήτηση και με έναν πολύ λογικό τρόπο.
Μια αληθινή αρχή συνεπάγεται ότι το τίποτα γίνεται κάτι· διαφορετικά δε μιλάμε για αρχή. Όμως πως θα μπορούσε το τίποτα να γίνει κάτι; Στη Βουδδιστική βιβλιογραφία αναφέρεται, ότι ένα δισεκατομμύριο αιτίες δεν μπορούν να κάνουν κάτι που δεν υπάρχει να έρθει στην ύπαρξη. Ο λόγος που το "τίποτα" δεν μπορεί να γίνει "κάτι" είναι ότι προκειμένου να συμβεί αυτό, το "τίποτα" θα καταργούνταν. Όμως πως είναι δυνατόν να ξεφορτωθούμε κάτι που δεν υπάρχει; Η ανυπαρξία είναι μια απλή έννοια που ορίζεται σε σχέση με την ύπαρξη. Δεν κατέχει την παραμικρή πραγματικότητα από μόνη της, διότι δεν μπορεί να συλληφθεί στην απουσία της ύπαρξης. Η ανυπαρξία δεν μπορεί να μεταμορφωθεί. Αν κάτι εμφανιστεί, σημαίνει ότι το δυναμικό για εκδήλωση ήταν ήδη παρόν. Ο κόσμος των φαινομένων δεν μπορεί να έχει έρθει από το πουθενά. Δεν μπορεί να υπάρξει μια "εκ του μηδενός" δημιουργία, μόνο μεταμορφώσεις. Η Μεγάλη Έκρηξη θα πρέπει τότε να είναι ένα μόνο επεισόδιο μέσα σε ένα συνεχές χωρίς αρχή και τέλος.
Από την άλλη μεριά, τι θα μπορούσε ποτέ να προκαλέσει μια αρχή να συμβεί; Μια αρχή απαιτεί μια πρώτη αιτία. Έτσι πρέπει να εξετάσουμε ποια θα μπορούσε να είναι αυτή η αιτία. Είναι μια μόνιμη, αμετάβλητη αιτία; Από που προέρχεται εκείνη η πρώτη αιτία; Είναι η αιτία του εαυτού της; Αυτό δε λειτουργεί: αν είναι ήδη εκεί δε χρειάζεται να δημιουργήσει τον εαυτό της και δεν μπορεί να μιλήσει κανείς για μια διαδικασία αιτίας και αποτελέσματος. Αν ήταν πάντα εκεί, δε θα υπήρχε αρχή, παρά μόνο με έναν παγωμένο τρόπο, διότι μια αμετάβλητη αιτία δεν μπορεί να επιφέρει ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο σύμπαν. Προέρχεται από κάτι άλλο; Σε αυτήν την περίπτωση, δεν είναι πλέον η πρώτη αιτία.
Υπάρχει άλλο ένα πρόβλημα. Αν υπήρχε μια πρώτη αιτία, αυτό σημαίνει ότι δε βασίζεται σε τίποτε άλλο. Περιλαμβάνει τα πάντα στον εαυτό της, όλες τις αιτίες και τις συνθήκες που το σύμπαν πρόκειται να δημιουργήσει. Όμως ο νόμος της αιτιότητας αξιώνει ότι όταν όλες οι αιτίες και οι συνθήκες είναι παρούσες, το αποτέλεσμα πρέπει να συμβεί. Είναι μόνο όταν κάποιες από τις αιτίες ή τις συνθήκες λείπουν, που δε συμβαίνει κάτι.
Όχι μόνο αυτό, αλλά αν μια αιώνια, αυτοδημιούργητη πρώτη αιτία περιείχε αληθινά όλες τις αιτίες για τη δημιουργία του σύμπαντος, θα έπρεπε να δημιουργεί συνεχώς ολόκληρο το σύμπαν. Αυτό θα ήταν κάτι σαν μια μόνιμη Μεγάλη Έκρηξη. Αυτό όντως δεν ισχύει.
Εκτός από αυτό, μια μόνιμη και αμετάβλητη αιτία δεν μπορεί να οδηγήσει σε κάτι παροδικό. Η δημιουργία συνεπάγεται μια διαδικασία, και αν παίρνει μέρος σε αυτήν τη διαδικασία δεν μπορεί να παραμείνει αμετάβλητη. Είναι αναπόφευκτα τροποποιημένη, εφ' όσον θα μπορούσε να διακρίνει κανείς τουλάχιστον δύο όψεις σε αυτήν την πρώτη αιτία: πριν και μετά τη δημιουργία, την αποκαλούμενη "αρχή".
Εν συντομία, η δημιουργία παραμένει μια διαδικασία και κάθε διαδικασία είναι ασύμβατη με την αμεταβλητότητα. Αυτό το σημείο δε διέφυγε ούτε από τον ίδιο τον Άγιο Αυγουστίνο, ο οποίος είπε ότι η ιδέα της αρχής προϋποθέτει μια πράξη πίστης. Ο Βουδδισμός υποστηρίζει, αντιθέτως, ότι μια τέτοια πράξη πίστης είναι περιττή υπό την προϋπόθεση ότι δεν προσκολλάται κανείς στη θέση ότι πρέπει να έχει υπάρξει μια αρχή.
Θα μπορούσε τότε η αρχή να είναι χωρίς αιτία; Αν κάτι μπορούσε να συμβεί χωρίς αιτία, αυτό θα σήμαινε ότι οτιδήποτε θα μπορούσε να συμβεί σαν αποτέλεσμα του οτιδήποτε. Το σκοτάδι θα μπορούσε να προέλθει από το φως· το φως θα μπορούσε να προέλθει από το σκοτάδι. Αν κάτι μπορούσε να εμφανιστεί χωρίς καμιά αιτία, τότε δε θα υπήρχε ο νόμος της αιτιότητας, και δε θα υπήρχε κανένας λόγος για τον οποίο ένα λουλούδι δε θα μπορούσε να ανθίσει στο κενό διάστημα.
Έτσι υπάρχουν μια σειρά από λογικές δυσκολίες στο να δεχτούμε την ιδέα μιας πρώτης αιτίας, μιας αληθινής αρχής στο φαινομενικό κόσμο. Ποια άλλη λύση υπάρχει; Η αναρχότητα. Η δυσκολία μας στο να δεχτούμε αυτήν την ιδέα είναι καθαρά διανοητική, όχι λογική. Διαισθητικά, μπορούμε να δεχτούμε το να πάμε δεκαπέντε δισεκατομμύρια χρόνια πίσω για να βρούμε μια αρχή, επειδή έχουμε ένα σενάριο για αυτό. Όμως επιμένουμε ότι πρέπει να αρχίζει κάποια στιγμή, διότι δεν μπορούμε απλώς να πηγαίνουμε πίσω στο χρόνο για πάντα. Ο δυτικός φιλόσοφος, Μπέρτραντ Ράσελ έγραψε, "Δεν υπάρχει κανένας απολύτως λόγος για να υποθέσουμε ότι ο κόσμος είχε μια αρχή. Η ιδέα ότι τα πράγματα πρέπει να έχουν μια αρχή οφείλεται στη φτώχεια της φαντασίας μας."
Αν και το βρίσκουμε πολύ δύσκολο να συλλάβουμε την αναρχότητα, από μια λογική άποψη, αυτή είναι η μόνη πιθανότητα που στέκει στην ανάλυση. Κάθε άλλη εξήγηση έχει βαθιές ρωγμές. Μπορεί όντως να υπάρχουν "τοπικά σενάρια", όπως εκείνο της Μεγάλης Έκρηξης που ακολουθείται από την εξέλιξη της ύλης και της ζωής στον παρόντα μας κόσμο. Αυτό όμως μπορεί να είναι μόνο ένα μικρό κομμάτι της ιστορίας.
Έχοντας κατά νου τη φύση της αναρχότητας, δεν μπορούμε να πούμε ότι η ύλη ήρθε πριν από τη συνείδηση, ούτε και η συνείδηση πριν από την ύλη. Τα πάντα είναι άναρχα. Όλες οι όψεις του φαινομενικού κόσμου θα πρέπει να είναι άναρχες. Η Βουδδιστική κοσμολογία ποτέ δε μίλησε για ένα περιορισμένο σύμπαν, στο κέντρο του οποίου βρισκόμαστε εμείς. Πάντοτε λάμβανε υπόψη δισεκατομμύρια σύμπαντα. Μιλούσε για σύμπαντα που έμοιαζαν με περιστρεφόμενους τροχούς φωτός, με κουρτίνες φωτός πολλαπλών χρωμάτων, με στόματα λιονταριών που κατάπιναν άλλα ουράνια σώματα, με ηφαίστεια που έφτυναν φωτιά, με δίνες υδάτων, νέφη από φλόγες, ποτάμια φωτός, δέντρα πολύτιμων λίθων κ.α. Όλες αυτές οι παρομοιώσεις μπορούν σίγουρα να επικαλεστούν τις όμορφες φωτογραφίες που αποκομήθηκαν μέσω του τηλεσκοπίου Χαμπλ. Αυτό δείχνει καθαρά ότι η Βουδδιστική κοσμολογία έχει ένα πολύ μεγάλο όραμα για το χρόνο και το χώρο.
Αν η ζωή, η ύλη και η συνείδηση δεν έχουν αρχή, τότε συνυπάρχουν από πάντα, με διαφορετικούς τρόπους, με διαφορετικές ιστορίες και γεγονότα. Υπάρχουν κάποιες στιγμές όπου η ζωή δεν μπορεί να αναπτυχθεί, όπως στη θερμότητα της Μεγάλης Έκρηξης. Όμως στην απεραντοσύνη του χρόνου και του χώρου, δεν υπάρχει λόγος να αποκλείουμε την ιδέα ότι η συνείδηση και η ζωή υπήρξαν και υπάρχουν κάπου αλλού ή σε άλλες χρονικές στιγμές.
Υπάρχει μια αδιάσπαστη συνέχεια. Η Βουδδιστική ιδέα της αλληλοεξάρτησης σημαίνει ότι εκείνα τα διαφορετικά συμβάντα του φαινομενικού συσχετίζονται αιτιολογικά το ένα με το άλλο. Τίποτα δεν μπορεί να είναι ολοκληρωτικά ανεξάρτητο από τον υπόλοιπο κόσμο. Τίποτα δεν μπορεί να εμφανιστεί σαν μια ανεξάρτητα υπάρχουσα οντότητα, υπάρχοντας από μόνη της, παρά μόνο μέσω απίστευτα πολύπλοκων σχέσεων ανάμεσα σε όλα τα άψυχα και έμψυχα φαινομένα. Αυτές οι σχέσεις εμφανίζονται με ποικίλους τρόπους, ανάλογα με τον τρόπο που τις κοιτάμε και τις αντιλαμβανόμαστε με ένα είδος συνείδησης που είναι ιδιαίτερο για κάθε είδος αισθανόμενης ύπαρξης.
Αυτός είναι, επίσης, ο λόγος για τον οποίο ο Σρέντινγκερ είπε ότι μπορεί κανείς να πρατηρήσει μόνο αυτό που μπορεί να βιώσει, επισημαίνοντας έτσι τη στενή σχέση μεταξύ της συνείδησης και του φαινομενικού κόσμου. Με αυτήν την έννοια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η κατάσταση της συνείδησής μας στο παρόν καθορίζει τον κόσμο μας που είναι ό,τι συλλαμβάνουμε και κατανοούμε. Η διακύμανση της συνείδησης σε διαφορετικά επίπεδα, από τους μικρότερους βαθμούς γνωστικής ικανότητας μέχρι την υψηλότερη νοημοσύνη, καθορίζει το πως αντιλαμβάνεται κανείς τον κόσμο σε αλληλεπίδραση με τον κόσμο. Η συνείδηση και ο κόσμος συσχετίζονται όπως δύο μαχαίρια που ακονίζουν το ένα το άλλο. "Ο δικός μας κόσμος", αυτός που αντιλαμβανόμαστε, είναι στην πραγματικότητα το αποτέλεσμα των συσσωρευμένων εμπειριών που είχε η συνείδηση. Από μια αυστηρά Βουδδιστική άποψη, θα μιλούσε κανείς για εμπειρίες και τάσεις συσσωρευμένες μέσα από πολλές ζωές. Ο τρόπος που τα ανθρώπινα όντα, για παράδειγμα, αντιλαμβάνονται τον κόσμο πάνω-κάτω με τον ίδιο τρόπο—αυτό που οι Βουδδιστές ονομάζουν "συλλογικό κάρμα"—είναι μια αντανάκλαση ολόκληρης της ιστορίας της συνείδησής μας. Ο κόσμος ενός ανθρώπινου όντος δεν θα είναι ο ίδιος με τον κόσμο μιας νυχτερίδας, ή ενός μυρμηγκιού, και μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικός από άλλες κατηγορίες αισθανόμενων όντων, τα οποία δεν μπορούμε να φανταστούμε, σε άλλα μέρη του σύμπαντος.
Για να συγκρίνουμε τη Βουδδιστική αντίληψη της "αμοιβαίας αιτιότητας" μέσω της αλληλοεξάρτησης με την έννοια της "εμφάνισης", θα ήταν χρήσιμο να μιλήσουμε για ανοδική όπως και για καθοδική αιτιότητα. Αν έπρεπε να συλλάβει κανείς τη συνείδηση σαν ένα εμφανιζόμενο φαινόμενο, θα έπρεπε σίγουρα να λάβει υπόψιν τη δράση της συνείδησης πάνω στο σώμα και το περιβάλλον σε μια καθοδική αιτιότητα, η οποία είναι τόσο σημαντική όσο και η ανοδική αιτιότητα. Μια τέτοια θέση ξεδιαλύνει τον καρτεσιανό δυϊσμό που έχει κυριαρχήσει στη δυτική σκέψη όσον αφορά τη σχέση ανάμεσα στην ύλη και τη συνείδηση. Ο καρτεσιανός δυϊσμός οραματίζεται τη σχέση ανάμεσα σε μια αληθινά υπαρκτή, συμπαγή ύλη και μια άυλη συνείδηση. Αυτό οδηγεί σε μία ασυμβίβαστη δυαδικότητα με τη διεπαφή μεταξύ αυτών των δύο.
Υπάρχουν δύο τρόποι για να ξεδιαλύνουμε αυτήν τη δυαδικότητα. Ο "αναγωγιστικός" τρόπος είναι η άποψη ότι η συνείδηση είναι απλώς μια ιδιότητα της ύλης. Προκύπτει από την αυξανόμενη πολυπλοκότητα της ύλης που οδηγεί σε μια ικανότητα του να γνωρίζει το περιβάλλον της και να έχει επίγνωση του εαυτού της.
Οι Βουδδιστές ξεδιαλύνουν τη δυαδικότητα λέγοντας ότι η ύλη και η συνείδηση είναι της ίδιας φύσης στο ότι στερούνται εγγενούς πραγματικότητας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι μοιράζονται την ίδια "μη-πραγματικότητα". Δε πρόκειται να ερευνήσουμε εδώ τη φύση της πραγματικότητας σύμφωνα με τη Βουδδιστική φιλοσοφία, όμως ας πούμε μόνο ότι, στην ουσία όλα τα φαινόμενα, είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα, δεν υπάρχουν από μόνα τους σαν ξεχωριστές οντότητες, προικισμένες με εγγενείς ιδιότητες, ανεξάρτητες από όλα τα άλλα φαινόμενα. Με αυτήν την έννοια, είναι κενά από εγγενή, αυτόνομη, μόνιμη ύπαρξη. Από αυτήν την αποψη, η συνείδηση και τα άψυχα φαινόμενα μοιράζονται μια κοινή μη-πραγματικότητα.
Τα αισθητά φαινόμενα, επίσης, συσχετίζονται με τη δική μας "πρώτη προσωπική εμπειρία". Χωρίς αυτήν, είναι αδύνατον να έχουμε μια πλήρη και γεμάτη νόημα εικόνα για τον κόσμο.
Υπάρχει άλλο ένα παράδοξο. Κάποιοι φυσικοί είναι πεπεισμένοι ότι το σύμπαν είναι κατά κάποιον τρόπο συντονισμένο για να εμφανιστεί η ζωή και για να γίνει η συνείδηση μάρτυρας της ομορφιάς του. Θεωρούν ότι κάποιο είδος οργανωτικής αρχής θα πρέπει να ήταν παρόν στην αρχή του Σύμπαντος για να επιτρέψει τη μελλοντική του εξέλιξη. Οι ιδέες τους είναι εμπνευσμένες από το γεγονός ότι αν οποιαδήποτε από τις περίπου δεκαπέντε "φυσικές σταθερές" που αφορούν τις αρχικές συνθήκες του σύμπαντος—μεταξύ των οποίων η ταχύτητα του φωτός, η αρχική πυκνότητα και η ταχύτητα διαστολής του σύμπαντος, η σταθερά της βαρύτητας, η ένταση της ασθενούς και της ισχυρής πυρηνικής δύναμης, η σταθερά του Πλανκ, η μάζα του πρωτονίων και τον ηλεκτρονίων—ήταν ελαφρώς διαφορετική, αν η αρχική πυκνότητα του σύμπαντος, για παράδειγμα, ήταν διαφορετική κατά έναν αριθμό που έπεται εξήντα μηδενικών, τα βαρέα άτομα δε θα είχαν σχηματιστεί, η ύλη δε θα είχε συγκεντρωθεί και η ζωή δε θα είχε εμφανιστεί. Η ακρίβεια αυτού του συντονισμού είναι σαν την εκτόξευση ενός βέλους προς ένα πορτοκάλι που βρίσκεται δεκαπέντε δισεκατομμύρια έτη φωτός μακριά. Είναι σίγουρα εντυπωσιακό στο νου και είναι δύσκολο και δελεαστικό να σκεφτούμε ότι αυτές οι συνθήκες δημιουργήθηκαν για να προκύψει η ζωή. Ωστόσο, υπάρχουν πολλές απαντήσεις πάνω σε αυτό.
Μπορεί να έχουν υπάρξει πολλές, πολλές Μεγάλες Εκρήξεις και πολλά σύμπαντα, τα περισσότερα από αυτά στείρα, και ένα ανάμεσα σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια να έχει γεννήσει τη ζωή. Ή μπορεί να υπάρχουν αμέτρητα παράλληλα σύμπαντα. Όμως αυτό που βρίσκω αρκετά όμορφο σχετικά με την αναρχότητα είναι ότι αν τα πράγματα ήταν από πάντα μαζί, όντως ταιριάζουν μαζί!
Ακόμα και τα αποκαλούμενα "παράλληλα σύμπαντα", δεν μπορούν να αποσυνδεθούν το ένα από το άλλο. Μια τέτοια ιδέα θα ερχόταν σε αντίθεση με την ιδέα της καθολικής αλληλοεξάρτησης όλων των φαινομένων. Τι θα μπορούσε να βρίσκεται "έξω" από το άπειρο των άναρχων φαινομένων;
Έτσι, η αναρχότητα επιλύει το φιλοσοφικό ερώτημα σχετικά με τον ακριβή συντονισμό του σύμπαντος και καθιστά άσκοπη την αποκαλούμενη "ανθρωπική αρχή", η οποία αξιώνει ότι το σύμπαν έχει συντονιστεί από μια μυστηριώδη οντότητα για να εμφανιστούμε εμείς. Η ανθρωπική αρχή έχει να κάνει με το να μαζεύουμε τα δύο μισά ενός καρυδιού και να λέμε: "Είναι απίστευτο, φαίνεται σαν αυτά τα δύο κομμάτια να έχουν σχεδιαστεί για να ταιριάζουν τέλεια μαζί". Στην πραγματικότητα έχουν υπάρξει ανέκαθεν μέρος ενός συνόλου.
Αν έχετε υπόψιν σας τη συνέχεια των συμπάντων, δεν είναι καθόλου αναπάντεχο που το σύμπαν φαίνεται καλά συντονισμένο για να εμφανιστεί η ζωή. Αν υπάρχουν πολλαπλές Μεγάλες Εκρήξεις, τότε θα πρέπει να υπάρχει κάποιο είδος αιτιολογικής συνέχειας κατά κάποιον τρόπο μεταξύ της προηγούμενης και της παρούσας. Διαφορετικά επιστρέφουμε στο "τίποτα που γίνεται κάτι" ή στη Μεγάλη Έκρηξη χωρίς καμία αιτία απολύτως. Εκείνη η συνέχεια επιβεβαιώνει ότι τα πράγματα παραμένουν αλληλεξαρτημένα και επομένως δεν μπορούν να είναι αμοιβαία αποκλειόμενα. Όλα τα στοιχεία του σύμπαντος είναι απολύτως συμβατά και ταιριάζουν εκ φύσεως μεταξύ τους με ακόμα μεγαλύτερη ακρίβεια από μία φορά στο δισεκατομμύριο.

Η μετάφραση από τα αγγλικά στα ελληνικά έγινε από την μεταφραστική ομάδα του Rigdrol Ling.

Δεν υπάρχουν σχόλια: