Πέμπτη, 12 Νοεμβρίου 2015

Ο ΤΡΟΧΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Ο Τροχός της Ζωής

Ο τροχός της ζωής είναι μια παραδοσιακή αναπαράσταση του σαμσαρικού κύκλου της ύπαρξης, επίσης μεταφράζεται ως τροχός της ύπαρξης ή τροχός της κυκλικής ύπαρξης (Σανσκριτικά: μπαβατσάκρα – Θιβετανικά: སྲིད་པའི་འཁོར་ལོ་, σι-πεϊ κορ-λο). Ο τροχός της ζωής αποτελεί, μια εικονογραφημένη παρουσίαση των υπαρξιακών καταστάσεων και των αιτιών τους. Το σχεδιάγραμμα, λέγεται ότι σχεδιάστηκε από  τον ίδιο τον Βούδδα και απεικονίζει μια εσωτερική ψυχολογική κοσμολογία. Μοιάζει κάπως σαν ένας χάρτης του κόσμου ή σαν τον περιοδικό πίνακα των στοιχείων, αλλά είναι ένας χάρτης μιας εσωτερικής διαδικασίας με τις εξωτερικές επιδράσεις του. Τα σύμβολα εκφράζουν βαθύτατες φιλοσοφικές και πνευματικές αλήθειες, που εδώ παρουσιάζονται με ένα συνοπτικό κι απλουστευμένο, αλλά ταυτόχρονα περιεκτικό τρόπο. Ανάλογα με τους καλλιτέχνες και τίς διάφορες σχολές μπορεί να συναντήσουμε ορισμένες παραλλαγές στα σύμβολα, μερικά στοιχεία όμως παραμένουν σταθερά.

v  Στο κέντρο του τροχού απεικονίζονται τρία ζώα: ένας χοίρος, ένα φίδι, και ένα πουλί, τα οποία συμβολίζουν τα τρία βασικά πνευματικά δηλητήρια (Σαν. τριβισα Θιβ. དུག་གསུམ་ ντουγκ- σουμ ), που θέτουν τον κύκλο της ύπαρξης σε κίνηση. Σε πολλά σχέδια του τροχού, το φίδι και το πουλί εμφανίζονται ως προερχόμενα από το στόμα του χοίρου, υποδεικνύοντας ότι η απέχθεια και η προσκόλληση προέρχονται από την άγνοια. Το φίδι και το πουλί φαίνονται επίσης να πιάνουν την ουρά του χοίρου, υποδηλώνοντας ότι με τη σειρά τους προάγουν μεγαλύτερη άγνοια. Υπό την επίδραση των τριών δηλητήριων, τα όντα δημιουργούν κάρμα, όπως φαίνεται στην επόμενη απεικόνιση του κύκλου που ακολουθεί.

1.   Ο χοίρος συμβολίζει την θεμελιώδη άγνοια (Σαν. αβίντυα, Θιβ. མ་རིག་པ་  μα-ριγκπα), μέσω της οποίας πέφτουμε στην πλάνη να ταυτίζουμε την πραγματική φύση του νου ως έναν ξεχωριστό εαυτό. Η εικόνα του γουρουνιού να κοιμάται μέσα στις ακαθαρσίες τρώγοντας οτιδήποτε έρχεται στο στόμα του, παρομοιάζεται με την άγνοια και τη σύγχιση του εαυτού που τρέφεται με οποιαδήποτε δυαδική αντίληψη.
2.   Το φίδι συμβολίζει το μίσος, το θυμό και την απέχθεια (Σαν. ντβεσα, Θιβ. ཁོང་ཁྲོ་ κονγκ-τρο ཞེ་སྡང་ ζε-ντανγκ) προς οτιδήποτε αρνητικό, απειλητικό ή δυσάρεστο προβάλλει. Κι όπως ένα φίδι μπορεί να επιτεθεί με το παραμικρό άγγιγμα ή πλησίασμα προς αυτό, έτσι και τα πνευματικά αυτά δηλητήρια προβάλλουν μέσα στο νου όταν προκύψουν οι ανάλογες  συνθήκες.
3.   Το πουλί αντιπροσωπεύει την επιθυμία και την προσκόλληση (Σαν. ραγκα Θιβ. འདོད་ཆགས་ ντοε-τσαγκ) προς οτιδήποτε θετικό, ωραίο ή ευχάριστο. Κι όπως ένα όμορφο πουλί προσκολλάται στο ταίρι του, έτσι προσκολλάται κανείς και επιθυμεί έντονα κάθε τι όμορφο και ευχάριστο που έρχεται στην αντίληψή του.

v  Στην εικόνα που ακολουθεί, τα δύο ημικύκλια συμβολίζουν τις θετικές και αρνητικές πράξεις, ή το κάρμα το οποίο υποκινείται από τα τρία δηλητήρια της άγνοιας, επιθυμίας-προσκόλλησης και απέχθειας-θυμού. Το λευκό ημικύκλιο αντιπροσωπεύει τις θετικές ή ενάρετες πράξεις των όντων, που οδηγούν στα τρία ανώτερα επίπεδα της ύπαρξης (θεών, ημίθεων, ανθρώπων) και γίνονται η αιτία για να συναντήσει κανείς το Ντάρμα (απελευθερωτικές διδασκαλίες) και να οδηγηθεί τελικά κάποιος στη φώτιση. Το μαύρο ημικύκλιο αντιπροσωπεύει τις αρνητικές ή μη-ενάρετες πράξεις των όντων. Πράξεις που οδηγούν τα όντα, στα τρία κατώτερα επίπεδα της ύπαρξης  (ζώων, πεινασμένων φαντάσματων και κολάσεων) με αποτέλεσμα να υποφέρουν από τον φαύλο κύκλο των ενεργειών που τα οδήγησαν εκεί.

v  Το τρίτο επίπεδο του τροχού χωρίζεται σε έξι ενότητες που αντιπροσωπεύουν (Σαν. Σαντγκάτι Θιβ. རིགས་དྲུག་ ριγκ-ντρουγκ) τα έξι βασίλεια του κύκλου της ύπαρξης (θεών, ημίθεων, ανθρώπων, ζώων, πεινασμένων φαντασμάτων και κολάσεων). Τη στιγμή  του θανάτου η συνείδηση  εισέρχεται  στην ενδιάμεση  κατάσταση ( Θιβ. བར་དོ  Μπάρ-ντο). Σε αυτή την κατάσταση βιώνει κανείς τις προβολές του νού του, οι οποίες είναι σε εξάρτηση με τις προηγούμενες πράξεις, σκέψεις και συναισθήματα που είχε κατά τη διάρκεια της ζωής του. Εκείνες τις στιγμές οι ψευδαισθήσεις είναι τόσο ζωηρές και ισχυρές, ώστε δημιουργούν ένα νέο κόσμο γύρω μας. Καθώς δεν υπάρχει πλέον το φυσικό σώμα για να συγκρατήσει το νου, η συνείδηση άγεται και φέρεται από κάθε είδους συγκινησιακά βιώματα ταυτιζόμενη με τις προβολές της· ώσπου τελικά οδηγείται ανάλογα με τις τάσεις της στην επόμενη επαναγέννηση σε ένα από τα έξι βασίλεια της ύπαρξης.  Επίσης θα μπορούσε κανείς να τα κατανοήσει, ως συναισθηματικές και ψυχολογικές καταστάσεις που μπορεί να βιώνει ο νους από τη μια εμπειρία στην άλλη κάτω από ανάλογες συνθήκες. Στην συγκεκριμένη εικόνα βλέπουμε σε κάθε ένα από τα έξι βασίλεια, να απεικονίζεται ο Βούδδας του ελέους Αβαλοκιτεσβάρα, που συμβολίζει τη δυνατότητα που έχουν όλα τα όντα να φτάσουν στη φώτιση.

1.     Όταν το κυρίαρχο πάθος είναι η υπερηφάνεια και η έντονη χαρά που προέρχονται από διαλογιστικές απορροφήσεις και ενάρετες πράξεις, τότε επαναγεννάται κανείς στο θεϊκό επίπεδο (Σαν. ντέβα Θιβ. ལྷ་ λα). Το βασίλειο των θεών υποδιαιρείται σε τρία επιμέρους βασίλεια, το βασίλειο της επιθυμίας, της μορφής και το άμορφο βασίλειο. Οι θεοί  ζουν σε μια πολύ όμορφη και ευτυχισμένη κατάσταση με αφθονία και πλούτο κι έχουν την ψευδαίσθηση ότι αυτή η κατάσταση θα κρατήσει αιώνια. Έτσι περνούν τη ζωή τους χωρίς νόημα με διάφορους περισπασμούς και διασκεδάσεις, απορροφημένοι σε ένα είδος ικανοποίησης που έχει σαν σημείο αναφοράς την λεπτή αίσθηση ενός εαυτού που βιώνει ότι καλύτερο θα μπορούσε να του συμβεί. Όταν όμως έρχεται το τέλος της παραμονής τους στα θεϊκά επίπεδα, νοιώθουν μεγάλη δυστυχία και είναι εντελώς απροετοίμαστοι. Χωρίς να το έχουν συνειδητοποιήσει, έχουν εξαντλήσει πλήρως το καλό κάρμα τους (το οποίο ήταν η αιτία για να γεννηθούν στα θεϊκά επίπεδα) και υποφέρουν πολύ γιατί βλέπουν οι ίδιοι με τη δύναμη που έχουν ως θεοί, ότι θα επαναγεννηθούν στα κατώτερα βασίλεια. Εδώ ο Βούδδας Αβαλοκιτεσβάρα εμφανίζεται  με ένα λαούτο, για να αφυπνίσει τους θεούς από την άγνοια.
2.     Η έντονη φιλοδοξία, ο ανταγωνισμός και η ζήλεια οδηγούν  στον κόσμο των ημιθέων (Σαν. ασσούρα Θιβ. ལྷ་མིན་, λα-μιν). Οι ημίθεοι βιώνουν την ευχαρίστηση και την αφθονία σχεδόν όσο και οι θεοί, αλλά εξαιτίας του ανταγωνισμού και του φθόνου τους, περνούν το χρόνο τους με το να πολεμούν μεταξύ τους ή να κάνουν πόλεμο εναντίον των θεών. Όταν κάνουν πόλεμο με τους θεούς πάντα χάνουν, δεδομένου ότι οι θεοί είναι πολύ πιο ισχυροί. Οι ημίθεοι υποφέρουν από τη συνεχή πάλη και ζήλεια, με το να σκοτώνονται και να τραυματίζονται στους συνεχείς πολέμους που κάνουν μεταξύ τους αλλά και με τους θεούς. Σ’ αυτό το βασίλειο ο Βούδδας Αβαλοκιτεσβάρα εμφανίζεται με το φλογισμένο σπαθί της σοφίας.
3.   Το ανθρώπινο επίπεδο (Σαν. μανούσυα, Θιβ. མི་ μι) κυριαρχείται κυρίως από το πάθος της επιθυμίας. Επιθυμία για αποκτήματα, σχέσεις, φίλους, γνώση και γενικά για κάθε τι που μπορεί να χαρίσει σε κάποιον ευτυχία. Οι άνθρωποι υποφέρουν γενικά από τα βάσανα της γέννησης, των ασθενειών, των γηρατειών, και του θανάτου. Επίσης μπορεί να υποφέρουν από την πείνα, τη δίψα, τη ζέστη, το κρύο, το χωρισμό από φίλους και συγγενείς. Πολλές φορές υπάρχει ο φόβος από διάφορους εχθρούς καθώς και άλλες δυστυχίες, όταν για παράδειγμα, δεν αποκτούν αυτό που επιθυμούν, και βρίσκονται να βιώνουν αυτό που δεν επιθυμούν. Ωστόσο, το ανθρώπινο βασίλειο θεωρείται ότι είναι το πλέον κατάλληλο πεδίο για να άσκηθεί κανείς στο Ντάρμα και να αναπτύξει αρετή. Αυτό ισχύει επειδή οι άνθρωποι δεν είναι εντελώς απορροφημένοι από την ευχαρίστηση ή τη διαμάχη (όπως οι θεοί ή ημίθεοι) ή από τον πόνο και την οδύνη (όπως τα όντα στα κατώτερα πεδία) αλλά υπάρχει σχετικά μια μέτρια εκδήλωση όλων αυτών των συναισθημάτων.
4.   Τα όντα που ακολουθούν τυφλά τα αντικείμενα των επιθυμιών τους και τα χαρακτηρίζει η ανοησία (Σαν. μοχα Θιβ. གཏི་མུག་  τι-μουκ) επαναγεννώνται στο βασίλειο των ζώων. Τα ζώα άλλα ζουν στη γη και άλλα στο νερό, στα επίπεδα των θεών ή των ανθρώπων. Τα άγρια ζώα υποφέρουν από τις επιθέσεις άλλων ζώων και πολλές φορές γίνονται τροφή για άλλα ζώα, η ζωή τους γενικά διαπερνάται γενικά από έναν διαρκή φόβο και ανησυχία. Τα κατοικίδια ζώα υποφέρουν από την εκμετάλλευση από τον άνθρωπο, σφάζονται για να γίνουν τροφή και καταπονούνται χρησιμοποιούμενα σε διάφορες εργασίες και έρευνες. Εδώ ο Αβαλοκιτεσβάρα Κασαρπάνι εμφανίζεται ως προστάτης των ζώων απομακρύνοντας τους κυνηγούς, κρατώντας ένα ιερό κείμενο σύμβολο της σοφίας και της στοχαστικής σκέψης.
5.  Τα όντα που διακατέχονται από μια συνεχή απληστεία και ένα αίσθημα νοητικής έλλειψης και φτώχειας, επαναγεννώνται στο βασίλειο των πεινασμένων φαντασμάτων (Σαν. Πρέτα Θιβ. ཡི་དྭགས་ γι-νταγκ). Τα πεινασμένα φαντάσματα υποφέρουν από ακραία πείνα και δίψα. Περιπλανιώνται συνεχώς σε ξερότοπους σε αναζήτηση τροφής και ποτού. Εξαιτίας της αγωνίας τους να ικανοποιήσουν με λαχτάρα αυτό που επιθυμούν, βιώνουν διάφορες ψευδαισθήσεις και απογοητεύονται εντελώς. Για παράδειγμα, βλέπουν ένα ρυάκι με καθαρό νερό, αλλά τη στιγμή που θα φτάσουν εκεί για να πιούν το ρυάκι έχει στερέψει. Τα πεινασμένα φαντάσματα έχουν τεράστιες κοιλιές και μακρύ, λεπτό λαιμό. Στις σπάνιες περιπτώσεις που κατορθώνουν να βρουν κάτι να φάνε ή να πιούν, το φαγητό ή το νερό καίει το λαιμό τους, καθώς κατεβαίνει στην κοιλιά τους, προκαλώντας τους  έντονη αγωνία και πόνο. Ο Αβαλοκιτεσβάρα Κασαρπάνι εμφανίζεται στο πεδίο τους προσφέροντάς τους νέκταρ και μαλακώνει έτσι τα βάσανά τους.
6.    Όταν στο νου των όντων κυριαρχεί το μίσος κι ο θυμός, πέφτουν στις κολάσεις (Σαν. ναρακα Θιβ. དམྱལ་བ་  νυαλ-ουα). Τα σώματα των όντων στις κολάσεις είναι τέσσερις φορές πιο μεγάλα από τα ανθρώπινα σώματα και το δέρμα τους είναι πολύ ευαίσθητο και εύθραυστο. Τα σώματά τους είναι σαρκώδη και τρυφερά, και εξαιρετικά ευαίσθητα στην αφή. Τα μαλλιά τους είναι ανασηκωμένα προς τα πάνω κι οι τρίχες στο σώμα τους στέκουν όρθιες, τα μάτια τους έχουν τριγωνικό σχήμα κι έχουν μεγάλα χέρια και πόδια, καθώς και μεγάλες κοιλιές. Εκεί υπομένουν αφάνταστες ταλαιπωρίες για μεγάλο χρονικό διάστημα. Υπάρχουν στην πραγματικότητα δεκαοκτώ διαφορετικά είδη κολάσεων, η κάθε μία προξενεί ένα διαφορετικό είδος μαρτυρίου. Στις καυτές κολάσεις, τα όντα υποφέρουν από αφόρητη ζέστη και άλλα βάσανα διαφόρων ειδών. Στις κρύες κολάσεις, τα όντα υποφέρουν από αφόρητο κρύο και άλλα βάσανα. Ο Αβαλοκιτεσβάρα σ’αυτό το πεδίο κρατά την φλόγα της κάθαρσης.

v Στην περιφέρεια του τροχού απεικονίζονται συμβολικά οι δώδεκα κρίκοι της εξαρτημένης παραγωγής, (Σαν. ντεβαντάσανγκα - πρατιτυα σαμουπάντα Θιβ. རྟེན་འབྲེལ་ཡན་ལག་བཅུ་གཉི  τεν-ντρελ γεν-λαγκ τσου-νυι) που εκφράζουν τη διαδικασία με την οποία συντελείται η διαιώνιση του κύκλου των αλλεπάλληλων γεννήσεων και θανάτων.

1.  Η εικόνα της τυφλής, συμβολίζει την άγνοια, (Σαν. αβίντυα, Θιβ. མ་རིག་པ་, μα- ριγκ-πα ) την πνευματική σύγχιση και τύφλωση που αποτελεί τη δυαδική, σχετική κατάσταση του νου μέσα από την οποία λανθασμένα αντιλαμβάνεται  κανείς τα πέντε σκάντα ως ένα εαυτό.
2.  Ο κεραμοποιός και τα έργα του, συμβολίζει τη σχηματοποίηση των καρμικών πράξεων (Σαν. σαμσκάρα, Θιβ. འདུ་བྱེདντου-τζε). Τις κεκτημένες τάσεις των εκδηλώσεων του σώματος, του λόγου και του νου, που γενιούνται μέσα από την άγνοια και αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τις επαναγεννήσεις στα διάφορα βασίλεια.
3.   Ο πίθηκος, συμβολίζει την κοινή συνείδηση, (Σαν. βιτζνιάνα Θιβ. རྣམ་པར་ཤེས་པ, ναμ-παρ σε-πα) που αρέσκεται να πηδάει από σκέψη σε σκέψη και από αντικείμενο σε αντικείμενο με ένα παρορμητικό τρόπο.                                                                                   
4.  Οι άνθρωποι μέσα σε μια βάρκα, συμβολίζουν το όνομα και τη μορφή (Σαν. ναμα-ρουπα Θιβ. མིང་དང་གཟུགས, μινγκ ντανγκ ζουκ) και τη σχέση ανάμεσα στις ψυχοσωματικές λειτουργίες. Τα πέντε σκάντα που συνθέτουν την αίσθηση ενός “εαυτού” χρειάζονται ένα φυσικό σώμα έτσι λοιπόν συνδέεται κάποιος με μια μήτρα, όπου εκεί το σώμα αναπτύσσει: τη μορφή (βάρκα) και την ψυχή - όνομα δηλαδή τα τέσσερα σκάντα της αίσθησης, της αντίληψης, των νοητικών παραγόντων και της συνείδησης (άνθρωποι).
5.  Ένα σπίτι με πέντε παράθυρα και μια πόρτα, συμβολίζουν τις πέντε αισθήσεις και τον νου (Σαν. σανταγιάτανα Θιβ. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་, κυεμτσε-ντρουγκ) με τα οποία αντιλαμβανόμαστε τον εξωτερικό κόσμο. Τα έξι αντικείμενα των αισθήσεων (μορφές, ήχοι, μυρωδιές, γεύσεις, υφές) και τα νοητικά αντικείμενα.
6.  Το αγκάλιασμα ενός άνδρα και μιας γυναίκας, συμβολίζει την επαφή (Σαν.Σπαρσα, Θιβ. རེག་པ་, ρεγκ-πα) μεταξύ των αντικειμένων και των οργάνων των αισθήσεων (ματιών, αυτιών, μύτης, γλώσσας, σώματος) και της συνείδησης.
7.   Ένα βέλος που τρυπάει το μάτι, συμβολίζει την αίσθηση (Σαν. βεντάνα Θιβ. ཚོར་བ་, τσορ-ουα) που προέρχεται από την επαφή (ευχάριστη, δυσάρεστη ή αδιάφορη).
8.  Ένας άνδρας που πίνει, συμβολίζει την λαχτάρα (Σαν. Τρσνα, Θιβ. སྲེད་པ་, σε-πα) για μια ζωή γεμάτη με ευχάριστες εμπειρίες απαλλαγμένη από επώδυνες    καταστάσεις.
9.   Κάποιος που μαζεύει φρούτα, συμβολίζει το άρπαγμα (Σαν. ουπαντάνα, Θιβ. ལེན་པ་, λεν-πα) προς τα ποθητά αντικείμενα, έτσι καθώς η λαχτάρα αυξάνεται και αναπτύσσεται μέσω του αρπάγματος, προσπαθεί κανείς να μην αποχωρίζεται ποτέ τις ευχάριστες εμπειρίες και να αποφεύγει πάντα τις δυσάρεστες.
10. Η σεξουαλική πράξη, συμβολίζει το γίγνεσθαι (Σαν. Μπαβα, Θιβ.. སྲིད་པ་, σι-πα). Μέσα από αυτό το άρπαγμα ενεργεί κανείς με το σώμα, το λόγο και το νου και δημιουργεί το κάρμα που καθορίζει την επόμενη ύπαρξη του.
11. Η γυναίκα που γεννά, συμβολίζει την επαναγέννηση (Σαν. τζατι, Θιβ. སྐྱེ་བ་, κυε-ουα ) η οποία μας υποβάλλει στη δυστυχία της ύπαρξης, την αρρώστεια, τα γηρατειά και το θάνατο. Μέσω της δύναμης του γίγνεσθαι, ξαναγεννιέται κάποιος σε μια συγκεκριμένη χώρα και οικογένεια, οπουδήποτε συγκεντρώνονται οι κατάλληλες συνθήκες.
12.Ένας άνθρωπος που κουβαλά ένα πτώμα, συμβολίζει τα γηρατειά και το θάνατο (Σαν. τζαρα-μαρανα, Θιβ. རྒ་ཤི་, γκα-σι ) την αναπόφευκτη κατάληξη του κάθε τι που γεννιέται. Μετά την επαναγέννηση υπάρχει μια συνεχής διαδικασία γήρανσης, όπου τα πέντε ψυχοσωματικά σύνολα (σκάντα) αλλάζουν και αναπτύσσονται και όταν τελικά αυτά σταματήσουν, τότε επέρχεται ο θάνατος.

v   Ο τροχός τροχός της ζωής βρίσκεται ανάμεσα στα χέρια μιας φοβερής μορφής που ονομάζεται Γιάμα, ο άρχοντας του θανάτου, ο οποίος συμβολίζει την παροδικότητα. Τα πάντα μέσα στον κύκλο της ύπαρξης χαρακτηρίζονται από την συνεχή αλλαγή και παροδικότητα. Ότιδήποτε έχει κτιστεί κάποτε θα γκρεμιστεί, οτιδήποτε ενώνεται θα έρθει η στιγμή που θα χωριστεί, κάθε τι που είναι σύνθετο θα έρθουν οι συνθήκες που θα διασπαστεί. Φοράει ένα στέμμα με πέντε κρανία που συμβολίζουν την παροδικότητα των πέντε ψυχοσωματικών συνόλων (σκάντα) καθώς και τα πέντε πνευματικά δηλητήρια (Σαν. κλέσα  Θιβ. ཉོན་མོངས། νυον- μονγκ).  Έχει ένα τρίτο μάτι  στο μέτωπό του που συμβολίζει τη σοφία της κατανόησης της παροδικότητας. Ο ίδιος παρουσιάζεται μερικές φορές να κοσμείται με ένα δέρμα τίγρης, το οποίο συμβολίζει το φόβο. (Το δέρμα τίγρης εμφανίζεται συνήθως να κρέμεται κάτω από τον τροχό). Τα τέσσερα άκρα του (που κρατούν τον τροχό) συμβολίζουν τα βάσανα της γέννησης, των ασθενειών, των γηρατειών, και του θανάτου.

v     Πάνω από τον τροχό όπως κοιτάμε την εικόνα, υπάρχει η εικόνα του ήλιου που συμβολίζει τη σοφία και του φεγγαριού σε πλήρη ανάπτυξη η οποία συμβολίζει το έλεος. Η ένωση του ελέους και της σοφίας, μας οδηγεί στην Τέλεια Φώτιση. Επίσης πάνω δεξιά όπως κοιτάμε την εικόνα, υπάρχει η μορφή του Βούδδα με το αριστερό του χέρι στη μούντρα της διδασκαλίας και με το δείκτη του δεξιού του χεριού να δείχνει προς το Φεγγάρι, που συμβολίζει την  τέλεια φώτιση και απελευθέρωση από τα δεινά του κύκλου της ύπαρξης. Ο Βούδδας δίδαξε το μονοπάτι και δείχνει την αληθινή μας φύση, μέσω της οποίας τα όντα μπορούν να απελευθερωθούν οριστικά από τη δυστυχία και τον πόνο. Μερικά σχέδια για να δείξουν την απελευθέρωση αντί για φεγγάρι, έχουν την εικόνα ενός καθαρού Βουδδικού πεδίου.   

Δεν υπάρχουν σχόλια: